ادیان وعرفان و حقوق

مقدمه

تعهدات قراردادی : از مواد 183 الی 300 قانون مدنی می باشد.

رویدادهای حقوقی :  اموری که در عالم حقوق اثر می گذارد و به دو دسته تقسیم می شود.                           1- اعمال حقوقی(عمل حقوقی) 2- وقایع حقوقی (واقعه حقوقی)

1)      اعمال حقوقی(عمل حقوقی) :

 عملی است اعتباری که اثر حقوقی دارد./ عمل مادی اثر مادی دارد ./ عمل حقوقی دارای اثر حقوقی است.

1.1.   عمل حقوقی مادی: در عالم ماده، عمل مادی صورت می گیرد و اثر مادی دارد.   مثل ؛ غذا خوردن

1.2.   عمل حقوقی اعتباری: در عالم حقوق، عمل حقوقی انجام می گیرد و اثر حقوقی دارد.[1]

ü  عمل حقوقی همیشه ارادی است، به عبارت دیگر، عمل حقوقی همیشه با خواست و اراده انجام دهنده آن است.

ü  ممکن است در ضمن عمل حقوقی، عمل مادی هم باشد، اما همه آن ها عمل حقوقی هستند.

ü در واقع عمل حقوقی رویدادی است که اثر مستقیم آن مورد اراده اشخاص است . مثل؛ بیع ، نکاه ، طلاق ، فسخ قرارداد ، وقف و صلح .

2)       وقایع حقوقی (واقع حقوقی)

آندسته از رویدادهایی که اثر مستقیم آنها مورد اراده اشخاص نیست وبه دو دسته تقسیم می شود.

2.1.  واقع حقوقی ارادی : عملی مادی است، که اثر حقوقی دارد. مانند اتلاف. مثل: شکستن عمدی شیشه همسایه یک عمل مادی است و اثر حقوقی آن جبران کردن خسارت است.

2.2.  واقع حقوقی غیر ارادی (قهری): رویدادی غیرارادی است که اثر حقوقی دارد. مانند فوت، تولد، حجر، تهاتر و ....

کلیات

اعمال حقوقی

ü     عمل حقوقی همیشه ارادی است؛ بعضی اوقات با یک اراده بعضی اوقات با دو اراده انجام می شود.

• گاهی اوقات فقط با یک اراده واقع می شود: به آن ایقاع می گویند.[2]
• گاهی اوقات با بیش از یک اراده واقع می شود: به آن عقد می گویاد.

ایقاع

ایقاع عملی حقوقی است که فقط یک اراده در ایجاد آن دخیل است

دو نوع ایقاع وجود دارد: ایقاعیکطرفهوایقاعدوطرفه.

ایقاع یک طرفه

ایقاعی که اثرش فقط به یک نفر می رسد: یعنی در مقابل آن یک نفر، شخص دیگری وجود ندارد.

ایقاعات یک طرفه:

در زیر به پنج نمونه از ایقاعات یک طرفه اشاره می شود،

1. احیای اراضی موات: ـــــــــــــــ اثر حقوقی آن   = تَمَلُّک است.
2. حیازت مباحات: ــــــــــــــــــــــ اثر حقوقی آن   = تَمَلُّک است. مانند: شکار و ماهیگیری
3. تحجیر: ــــــــــــــــــــــــــــــــــ  اثر حقوقی آن  = حق اولویت است.
4. اسقاط حق تحجیر:ــــــــــــــــــ اثر حقوقی آن،  = از بین رفتن حق اولویت است.
5. اعراض (اسقاط حق مالکیت): ــ اثر حقوقی آن  = از بین رفتن حق مالکیت است.

مثال: (حیازت مباحات )برای مثال شکار ، یک ایقاع یک طرفه است چون اثر آن (تملک شکار) فقط به

خود شکارچی می رسد.

ایقاع دو طرفه

ایقاعی است که اثرش به دو طرف می رسد. یعنی اثر این ایقاع، هم به اراده کننده می رسد و هم به دیگری.

ایقاعات دو طرفه:

اکثر ایقاعات دوطرفه هستند؛ در اینجا فقط به چند مورد پرداخته میشود.

ابراء ، فسخ، اخذ به شفعه، وصیت عهدی(وصایت) طلاق و رجوع از اذن در ارتفاق.

وصیت عهدی ،ایقاع است، اما وصیت تملیکی، عقد است. ،

1)     ابراء

ابراء اسقاط حق دینی(طلب)است،یعنی طلبکار از طلب خود صرف نظر می کند؛

(ابرا ویژه سقوط حق دینی است نه حق عینی که با اعراض ساقط می شوند.)

از آنجایی که ابرا فقط به اراده طلبکار صورت می گیرد ایقاع است و چون اثر این انصراف  هم به طلبکار و هم به بدهکار می رسد، ایقاع دو طرفه می گویند.

( ماده289.ق.م. ابراء عبارت از اين است كه داين از حق خود باختيار صرفنظر مينمايد).

• Ø     اثر حقوقی ابراء ؛ =    بری شدن بدهکار است.

2)     فسخ

فسخ ایقاع است اما  حق فسخ ایقاع نیست

وقتی شخصی حق  فسخ داشته باشد و آن حق را اعمال کند، به این اعمال حق ،حق فسخ می گویند. به عبارت دیگر ابتدا حق فسخ بوجود می آید و زمانی که صاحب حق آن را اعمال کند به آن فسخ می گویند.

• Ø     فسخ ؛ایقاع دوطرفه است و اثر حقوقی آن،     =     به هم خوردن(انحلال) معامله است .

ü   در عالم ثبوت، به هر طریقی که بخواهیم می توانیم فسخ کنیم: شفاهی، اظهارنامه، و... و الزاماً نیازی به دادخواست و دادگاه ندارد.منتها باید طوری فسخ کرد که بعداً بتوان آن را ثابت کرد.

3)     اخذ به شفعه

ماده808 .ق.م.- هر گاه مال غير منقول قابل تقسيمي بين دو نفر مشترك باشد و يكي از دو شريك حصه خود را به قصد بيع به شخص ثالث منتقل كند شريك ديگر حق دارد قيمتي را كه مشتري داده است به او بدهد و حصه مبيعه را تملك كند. اين حق را حق شفعه و صاحب آن را شفيع مي گويند.

اخذبه شفعه  ایقاع است اما  حق شفعه ایقاع نیست

یعنی ابتدا حق شفعه به وجود می آید، و زمانی که صاحب حق(شفیع) ، حق خود را اعمال کرد، اخذ به  شفعه روی می دهد.

اخذ به شفعه ایقاع است، یعنی فقط به اراده شفیع صورت می گیرد و دوطرفه است چون اثرآن به شفیع و خریدار بر می گردد. اثر حقوقی اخذ به شفعه  =  تَمَلُّک است.

4)     وصیت عهدی (وصایت)

شخصی وصیت می کند که بعد از مرگ او، شخص معینی، اعمال خاصی را برای او انجام دهد.

به شخصی که وصیت می کند، موصی و به شخص تعیین شده از جانب موصی، وصی می گویند.

در وصایت، قبول وصی شرط نیست(هر کجا که قبولی، شرط شده باشد، عقد و هر کجا که قبولی، شرط نشده باشد، ایقاع است.) پس، وصیت عهدی، ایقاع است و به محض وصیت و فوت موصی،وصی باید به تکالیف خود عمل کند. حتی اگر از این موضوع بی خبر باشد. ( وصیت عهدی با اراده یک نفر(موصی) صورت می گیرد، اما اثر آن به دو نفر می رسد. موصی و وصی(ایقاع دوطرفه))

اما مادام که موصی زنده است، وصی می تواند وصایت را رد کند و اگر قبل از فوت موصی، وصایت را رد نکند، بعد از آن هم نمی تواند رد کند. ایقاعی که تا زمانِ زنده بودنِ اراده کننده آن ، قابل رد می باشد.

اثر حقوقی وصیت عهدی،   =    ایجاد تعهد بر عهده وصی است   . و اگر وصی به تعهدات خود عمل نکند،ضامن جبران خسارات است و برکنار می شود.

(ماده834 .ق.م. در وصيت عهدي قبول شرط نيست ليكن وصي مي تواند مادام كه موصي زنده است وصايت را رد كند و اگر قبل از فوت موصي رد نكرد بعد از آن حق رد ندارد اگر چه جاهل بر وصايت بوده باشد.)

5)     طلاق

طلاق به اراده مرد واقع میشود، از این رو طلاق ایقاع است؛

به این دلیل که اثر طلاق، به هر دو نفر (زن و شوهر) می رسد ایقاع دوطرفه است.

 (ماده1133.ق.م. مرد ميتواند هر وقت كه بخواهد زن خود را طلاق دهد).

عقد

عقد : قرارداد و معامله، مترادف هستند؛ یعنی به یک معنی به کار می روند.

تعریف عقد از زبان حقوقدانان:

 عقد، عبارت است از؛ توافق دو یا چند اراده به منظور ایجاد اثر حقوقی.

ü     تعریف عقد در قانون مدنی در ماده 183 آمده است که ایراداتی بر آن وارد است(جامع افراد نیست)

• o    ماده 183 : عقد عبارت است از این که یک یا چند نفردر مقابل یک یا چند نفر دیگر تعهد بر امری نمایند و مورد قبول آنها باشد.

ایرادنخست:

v    این ماده فقطعقدعهدیراتعریفکردهاستوشاملعقوداذنیوتملیکینمیشود.

ایراددوم:

v    این تعریفشاملعقودمعوضنمیشود. ماده این طور می گوید: یک طرف تعهد می کند و طرف دیگر قبول

v    اگر قرار است شامل عقود معوض بشود، باید هر دو تعهد کنند، یا هر دو عوض بدهند.

اثرحقوقی

1)  تملیکی  = اثر حقوقی بعضی از عقود، انتقال مالکیت است، که به آن ها عقد تملیکی می گویند.  /تملیک یعنی انتقال مالکیت از یک طرف به طرف دیگر. مانند عقدبیع، عقدهبه [3]و ... .

2)   عهدی= اثر حقوقی برخی دیگر از عقود، تعهد است. به این عقود، عقدعهدی می گویند. مانند: عقد جعاله[4]،ضمان  ... .

3)   اذنی       =  اثر برخی دیگر از عقود، اذن است و ایجاد حق و تعهد نمی کند. مانند : عقد عاریه، وکالت و ... .